Նապոլեոն Բոնապարտը
ծնվել է կորսիկացի ազնվական փաստաբանի ընտանիքում: 1784 թ-ին ավարտել է Բրիենի
ռազմական դպրոցը, 1784–85 թթ-ին սովորել է Փարիզի ռազմական դպրոցում:
Ծառայությունն սկսել է 1785 թ-ին, Վալանսում` որպես հրետանային գնդի կրտսեր
լեյտենանտ: Ռազմական բացառիկ ընդունակությունների շնորհիվ 8 տարում դարձել է
գեներալ: Աչքի է ընկել Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ժամանակ. 1793 թ-ին խռովարար
միապետականների տևականորեն պաշարած Տուլոնն ազատագրվել է նրա մշակած պլանով, որի
համար 24-ամյա կապիտանն ստացել է բրիգադի գեներալի կոչում:
1795 թ-ի հոկտեմբերի
5-ին Փարիզում միապետական խռովության ջախջախումից հետո նշանակվել է Փարիզի
կայազորի պետ, ապա՝ ֆրանսիական բանակի գլխավոր հրամանատար՝ իտալական արշավանքի
ժամանակ: 1798– 1801 թթ-ի Բոնապարտի գլխավորած եգիպտական արշավանքն ավարտվել է անհաջողությամբ:
Օգտվելով Դիրեկտորիայի (Առաջին հանրապետության կառավարությունը 1795–99 թթ-ին)
թուլությունից և հենվելով ֆրանսիական բուրժուազիայի ազդեցիկ շրջանների վրա՝
Նապոլեոնը 1799 թ-ի նոյեմբերի 9-ին (հանրապետության օրացույցով՝ Բրյումերի 18-ին)
պետական հեղաշրջում է արել. հաստատել է կոնսուլության վարչակարգ և իր ձեռքում
կենտրոնացրել երկրի ողջ իշխանությունը: 1802 թ-ին Նապոլեոնը նշանակվել է ցկյանս
կոնսուլ, իսկ 1804 թ-ին թագադրվել կայսր՝ Նապոլեոն I անունով:
Նապոլեոն I-ն
ուժեղացրել է իր անձնական իշխանությունը, զուգահեռաբար բարեփոխումներ արել. 1800
թ-ին հիմնադրել է Ֆրանսիական բանկն ու ստեղծել դրամական նոր միավոր՝ ֆրանկը,
ընդունել օրենսգրքեր (կոդեքսներ):
Նապոլեոն I-ը միմյանց
հետևից պարտության է մատնել եվրոպական երկրների ռազմաքաղաքական դաշինքներին:
Մարենգոյի (1800 թ.),
Աուստեռլիցի (1805 թ., ռուս-ավստրիական բանակների դեմ), Ենայի (1806 թ.), Վագրամի
(1809 թ.) և այլ ճակատամարտերում հաղթելուց հետո դարձել է գրեթե ողջ Եվրոպայի
տիրակալ (բացառությամբ՝ Մեծ Բրիտանիայի և Ռուսաստանի): Կայսրը որոշել էր ներխուժել
նաև Անգլիա: Սակայն 1805 թ-ի հոկտեմբերի 21-ին անգլիացի նշանավոր ծովակալ Նելսոնը
Տրաֆալգար հրվանդանի մոտ դաժան պարտության է մատնել ֆրանս-իսպանական
նավատորմին:
Նվաճելով Լեհաստանը՝
Նապոլեոն I-ը հասել է Ռուսաստանի սահմանները: Ռուսաց Ալեքսանդր I կայսեր հետ
Տիլզիտ փոքրիկ քաղաքի մոտ 1807 թ-ի հուլիսի 7-ին պայմանագիր է կնքել Մեծ
Բրիտանիայի դեմ. Ռուսաստանը պարտավորվել է միանալ Անգլիայի ցամաքային շրջափակմանը:
Ֆրանսիան ազատ գործելու հնարավորություն է ստացել Եվրոպայի մեծ մասում,
Ռուսաստանը՝ Եվրոպայի հյուսիսում և հարավ-արևելքում:
1800–11 թթ-ին
Նապոլեոնի կայսրությունը հասել է հզորության գագաթնակետին:
1812 թ-ի հունիսի
12-ին, առանց պատերազմ հայտարարելու, ներխուժել է Ռուսական կայսրության տարածքը:
Նապոլեոն I-ի դեմ պատերազմին մասնակցել են երկրի կադրային բանակը, եվրոպական
Ռուսաստանի ողջ բնակչությունը. ռուսների համար այն դարձել է հայրենական պատերազմ:
Օգոստոսի 8-ին ռուսական բանակի գլխավոր հրամանատար է նշանակվել Միխայիլ
Կուտուզովը: 1812 թ-ի օգոստոսի 26-ին Բորոդինոյի (Մոսկվայից 124 կմ արևմուտք)
վճռորոշ ճակատամարտում Նապոլեոն I-ին չի հաջողվել հաղթել ռուսական բանակին:
Մոսկվան թշնամուն
հանձնելուց հետո Կուտուզովը, համալրելով բանակը, անցել է հակահարձակման և
ֆրանսիացիներին ստիպել է նահանջել իրենց իսկ ավերած ճանապարհով: Բերեզինա գետի մոտ
շրջապատել է ֆրանսիացիներին, իսկ գետանցումից (նոյեմբերի 14–16) հետո նապոլեոնյան
«Մեծ բանակը» դադարել է գոյություն ունենալուց: Նոյեմբերի 23-ին Նապոլեոն I-ը
հրամանատարությունը հանձնել է մարշալ Հովակիմ Մյուրատին և մեկնել Փարիզ: Ռուսական
զորքերը նոյեմբերի 28-ին գրավել են Վիլնոն (այժմ՝ Վիլնյուս): Ֆրանսիական բանակն
այդ պատերազմում կորցրել է 550 հզ. զինվոր:
Ֆրանսիայում Նապոլեոնն
արագ կազմավորել է նոր բանակ՝ պատերազմը շարունակելու և պատվավոր հաշտություն
կնքելու նպատակով: Սակայն հակաֆրանսիական ռազմաքաղաքական դաշինքի (6-րդ) ուժերը
1813 թ-ի հոկտեմբերի 16–18-ը գերմանական Լայպցիգ քաղաքի մերձակայքում տեղի ունեցած
«ժողովուրդների ճակատամարտում» վերջնականապես ջախջախել են Նապոլեոնի բանակը: 1914
թ-ի մարտի 31-ին դաշնակիցների զորքերը Ալեքսանդր I-ի և Պրուսիայի թագավոր
Ֆրիդրիխ-Վիլհելմ III-ի գլխավորությամբ մտել են Փարիզ: Նապոլեոն I-ը հրաժարվել է
գահից, բայց պահպանել է իր տիտղոսներն ու կոչումները և որպես տիրույթ ստացել Էլբա
կղզին (Միջերկրական ծովում):
Ֆրանսիայում, ի դեմս
Լուի XVIII-ի, վերականգնվել է 1792 թ-ին տապալված Բուրբոնների արքայատոհմը, որը
համընդհանուր դժգոհություն է առաջացրել երկրում: 1815 թ-ի գարնանը Նապոլեոն I-ը
փոքրաթիվ զորաջոկատով մտել է Ֆրանսիա, անհավանական արագությամբ աճող զորքով գրավել
Փարիզը և վերականգնել կայսրությունը: Սակայն գահակալել է ընդամենը 100 օր:
Դաշնակիցները Վաթեռլոոյի (բնակավայր Բրյուսելից 20 կմ հարավ) ճակատամարտում 1815
թ-ի հունիսի 10-ին ջախջախել են ֆրանսիացիներին: 1815 թ-ի հունիսի 22-ին Նապոլեոն
I-ը վերջնականապես գահընկեց է արվել և աքսորվել Ատլանտյան օվկիանոսի Սբ Հեղինե
կղզի (որպես անգլիացիների գերի), որտեղ և վախճանվել է: 1840 թ-ին նրա աճյունը
տեղափոխվել է Փարիզ և ամփոփվել Հաշմանդամների տանը: